Osteoporose wordt gewoonlijk als een «vrouwelijke» ziekte beschouwd, maar volgens schattingen van veel bronnen krijgt ongeveer één op de vijf mannen na hun 50e een osteoporotische fractuur. Onder sporters komt een lage botdichtheid niet alleen bij veteranen voor. De redactie zet uiteen hoe de sporttak, de voeding en de farmacologie, met name hormonale middelen, de botten van mannen beïnvloeden.
Hoe bot bij mannen wordt opgebouwd en afgebroken
Bot is levend weefsel dat zich voortdurend vernieuwt: osteoclasten breken de oude botstof af, en osteoblasten bouwen nieuwe op. Het evenwicht tussen deze processen bepaalt de botmassa. De piekbotmassa wordt ongeveer op 25–30-jarige leeftijd bereikt en neemt daarna geleidelijk af.
Mannen hebben grotere botafmetingen en een hogere piekmassa, daarom ontwikkelt osteoporose zich bij hen later. Toch is de sterfte onder mannen na een heupfractuur hoger dan onder vrouwen, wat het probleem niet minder ernstig maakt.
De belangrijkste regulatoren van het botmetabolisme bij mannen zijn de geslachtshormonen. Het onderzoek van Finkelstein en collega’s (2016) toonde aan dat juist estradiol, dat uit testosteron ontstaat onder invloed van aromatase, de hoofdrol speelt bij het voorkomen van botresorptie bij mannen, terwijl testosteron vooral de afmetingen en de stevigheid van de botten beïnvloedt.
Voor de botten van een man is dus niet alleen testosteron belangrijk, maar de hele hormonale keten: hypofyse, teelballen, aromatisatie, een voldoende spiegel van calcium, vitamine D, eiwit en energie.
De sporttak doet ertoe
Bot reageert op mechanische belasting: schokbelastingen en meerrichtingsbelastingen (springen, hardlopen, teamsporten, krachtoefeningen) stimuleren de vorming van botweefsel. Daarom hebben spelers van teamsporten, gewichtheffers en turners doorgaans een hogere minerale botdichtheid.
Sporttakken zonder schokbelastingen — wielrennen, zwemmen — stimuleren het bot daarentegen weinig. Onderzoek onder wegwielrenners heeft herhaaldelijk een verlaagde botdichtheid van wervelkolom en heup bij hen vastgesteld, zelfs op jonge leeftijd, vooral bij grote trainingsvolumes.
| Type belasting | Voorbeelden | Invloed op het bot |
|---|---|---|
| Hoog-schok, meerrichting | Basketbal, voetbal, volleybal, turnen | Sterke stimulatie |
| Kracht | Gewichtheffen, powerlifting | Matige–sterke stimulatie |
| Schok-cyclisch | Hardlopen | Matig, afhankelijk van energie |
| Niet-schok | Wielrennen, zwemmen | Zwakke stimulatie |
Langeafstandslopen neemt een tussenpositie in: er is schokbelasting, maar de combinatie van een groot volume met een laag lichaamsgewicht en onvoldoende voeding kan het positieve effect overtreffen.
Daarom benadrukt de redactie: voor zwemmers en wielrenners is het nuttig kracht- en sprongoefeningen in het trainingsplan op te nemen — dat is een algemeen aanvaarde aanpak om de botgezondheid te ondersteunen.
Energietekort en REDs bij mannen
Het concept van de «sporttriade bij vrouwen» is uitgebreid tot REDs — het syndroom van relatief energietekort in de sport, en de IOC-consensus van 2023 stelt duidelijk dat het ook bij mannen voorkomt. Onvoldoende energie-inname verstoort de hormonale huishouding, verlaagt onder meer testosteron en verslechtert de toestand van de botten.
Tenforde en collega’s (2016) beschreven parallellen tussen de triade bij vrouwen en de toestand van mannelijke sporters: lage energiebeschikbaarheid, verlaagde botdichtheid en hormonale stoornissen die zich uiten in een daling van testosteron.
- langdurig calorietekort en lage energiebeschikbaarheid;
- laag testosteron tegen de achtergrond van uitputting;
- stressfracturen, vooral van trabeculaire botten;
- onvoldoende inname van calcium, eiwit en vitamine D.
In de risicogroep zitten langeafstandslopers, wielrenners, jockeys, beoefenaars van vechtsporten en esthetische disciplines, en ook bodybuilders tijdens langdurige wedstrijdvoorbereiding, wanneer het calorietekort maandenlang aanhoudt.
De verschijnselen kunnen zijn: stressfracturen, frequente blessures, verminderd libido, vermoeidheid, slechtere resultaten. In tegenstelling tot vrouwen hebben mannen geen zo aanschouwelijke marker als een verstoorde menstruatiecyclus, daarom wordt het probleem vaak gemist.
Farmacologie: hormonen die de botten schaden
Anabole steroïden onderdrukken tijdens het gebruik de eigen hypofyse-teelbal-as. Na het stoppen ontwikkelt zich bij veel mannen langdurig hypogonadisme, beschreven in het werk van Rahnema en collega’s (2014). Laag testosteron en estradiol in deze periode zijn een factor van botmassaverlies.
Aromataseremmers, die in sportkringen worden gebruikt om estradiol te verlagen, zijn vanuit het oogpunt van de botten bijzonder problematisch. Onderzoek bij mannen toont aan dat juist estradiol de botresorptie afremt, dus overmatige onderdrukking ervan kan het verlies versnellen. Het medische voorschrift van deze middelen is in de eerste plaats de behandeling van borstkanker.
| Middel of toestand | Mechanisme van botschade |
|---|---|
| Staken van AAS → hypogonadisme | Tekort aan testosteron en estradiol, verhoogde resorptie |
| Aromataseremmers | Onderdrukking van estradiol — het belangrijkste antiresorptieve hormoon bij mannen |
| Overschot aan schildklierhormonen | Versneld botmetabolisme |
| Systemische glucocorticoïden | Onderdrukking van osteoblasten, minder opname van calcium |
| Androgeendeprivatie bij prostaatkanker | Sterke daling van de geslachtshormonen |
Schildklierhormonen (met name T3), die niet-medisch worden gebruikt voor «vetverbranding», versnellen bij een overschot het botmetabolisme en het botmassaverlies. Thyreotoxicose is een bekende secundaire factor van osteoporose. Naast de botten bedreigt een overschot aan hormonen het hart via ritmestoornissen.
Systemische glucocorticoïden zijn de meest voorkomende medicamenteuze oorzaak van osteoporose. Zelfs matige doses gedurende enkele maanden verhogen het risico op fracturen. Ze worden alleen op medische indicatie gebruikt, en de arts beoordeelt bij een langdurige kuur de behoefte aan botbescherming.
Andere secundaire oorzaken
Bij mannen worden, volgens de richtlijnen van de Endocrine Society uit 2012, vaak secundaire oorzaken van osteoporose gevonden. Daaronder: alcohol in grote hoeveelheden, roken, hypogonadisme van welke oorsprong dan ook, coeliakie en andere darmziekten, chronische nier- en leverziekte.
Onder de geneesmiddelen trekken, naast glucocorticoïden, anti-epileptica, protonpompremmers bij langdurige inname, androgeendepriverende therapie bij prostaatkanker en sommige antidepressiva de aandacht. Beslissingen over zulke middelen worden altijd door een arts genomen.
Hyperparathyreoïdie, vitamine D-tekort, multipel myeloom en hypercorticisme zijn toestanden die een arts uitsluit bij het vaststellen van een lage botdichtheid bij een man, vooral een jonge.
Daarom moet osteoporose bij een mannelijke sporter nooit worden beschouwd als «gewoon een gevolg van training»: er zit vrijwel altijd een concrete oorzaak achter die te vinden en te corrigeren is.
Conclusies van de redactie
Osteoporose bij mannelijke sporters is een reîl probleem dat niet tot de leeftijd beperkt is. De belangrijkste factoren zijn het type belasting, energietekort en de hormonale toestand.
Een bijzondere bedreiging voor de botten vormt het niet-medisch gebruik van hormonale middelen: hypogonadisme na het staken van AAS, onderdrukking van estradiol door aromataseremmers, een overschot aan schildklierhormonen.
Schok- en krachtoefeningen, voldoende energie, eiwit, calcium en vitamine D zijn de basis van de preventie, en bij het vaststellen van een lage botdichtheid moet een secundaire oorzaak worden gezocht.
We raden ook aan onze artikelen te lezen over de preventie en diagnose van osteoporose bij mannen, over vitamine D-tekort en over het herstel van het hormonale systeem.
Literatuurlijst
- Watts NB, Adler RA, Bilezikian JP, et al. Osteoporosis in men: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2012;97(6):1802–1822.
- Compston JE, McClung MR, Leslie WD. Osteoporosis. Lancet. 2019;393(10169):364–376.
- Finkelstein JS, Lee H, Leder BZ, et al. Gonadal steroid-dependent effects on bone turnover and bone mineral density in men. J Clin Invest. 2016;126(3):1114–1125.
- Tenforde AS, Barrack MT, Nattiv A, Fredericson M. Parallels with the female athlete triad in male athletes. Sports Med. 2016;46(2):171–182.
- Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073–1097.
- Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
- Buckley L, Guyatt G, Fink HA, et al. 2017 American College of Rheumatology guideline for the prevention and treatment of glucocorticoid-induced osteoporosis. Arthritis Rheumatol. 2017;69(8):1521–1537.
Andriy Melnyk
Krachttrainer, auteur van programma's voor beginners en gevorderden. Schrijft over trainingsplanning.
